Назив објекта

СИНАГОГА У МОСТАРУ

Локација

Мостар
Kонфесија

Јудејска

Опис

Први Јевреји, Сефарди Данијел Родригез и Мошо Коен помињу се у Мостару 1570. године. Родригез (Родриго) се бавио трговином и имао је трговачке везе са Отоманском империјом, Дубровником и Венецијом. Ашкенази се досељавају, као у већини осталих крајева, након аустроугарске окупације, крајем XIX вијека, када заједно са Сефардима стварају Јеврејску вјероисповједну општину. У Мостару је 1889. године постојала синагога [1], односно те године је сјеник адаптиран за вјерске потребе, а налазила се у данашњој Улици браће Шарића. Због скученог простора и нараслих потреба мостарских Јевреја донесена је одлука о изградњи нове синагоге-темпла, а до реализације је дошло 1904. године. Одбор за иградњу је тражио помоћ од Земаљске владе, а значајна средства су прикупљена од добровољних прилога. Објекат, грађен у духу историцизма, је подигнут у насељу Бранковац. Синагога је правоугаоне, базиликалне основе са конхом на источној страни и главним улазом на западу до кога води широко степениште, покривена двосливним кровом. Фасаде су равне малтерисане, са прозорским отворима лучно завршеним и правоугаоним главним улазом, изнад кога је изворно била лунета. Фасаде су биле скромно декорисане, са наглашеним угаоним пиластрима завршеним каменим обелисцима на западном прочељу. Исти обелиск се налази и на врху западног забата. Фасаде су завршене профилисаним крунским вијенцем који је богатије украшен на западном прочељу гдје се налази аркадни фриз. Изворно су прозори имали оквире, а прозорске клупице су почивале на конзолама, док су довратници били у облику полустубова са базама и капителима. На забату западног зида се налазио натпис на хебрејском језику у облику отворене свете књиге. Унутрашњи простор се састојао од три дијела: предпростора, централног простора и апсиде, која је била наглашена луком и уздигнута од нивоа пода, без таванице, односно са видљивом кровном конструкцијом у унутрашњости. Уз подужне зидове биле су постављене дрвене галерије ослоњене на челичне стубове, којима се приступало степеништима смјештеним у предпростор. На западној страни је двориште у коме су се за јеврејски празник Јонкипур правиле кућице од прућа и лишћа, без крова, што симболише пролазност живота.

Током Другог свјетског рата објекат је оштећен, а 1952. године Јеврејска општина Мостар поклонила је синагогу граду који је адаптирао објекат за потребе Дјечијег позоришта, када је потпуно измијењена унутрашњост објекта и дограђена два крила. Током рата 1992-95, приликом рушења Саборне цркве, објекат је оштећен, а касније је кров изгорио. Објекат је обновљен 1996. године, а националним спомеником БиХ је проглашен 2003. године.
Осим синагоге у Мостару постоји и Јеврејско гробље које се налази на локалитету Сутина, отворено крајем XIX вијека, на парцели која је од 1890. власништво јеврејске општине Мостар, са надгробницима различитих облика без украса осим бордура на предњој страни које уоквирују натписе. Унутар гробља се налази меморијални споменик Јеврејима Мостара, жртвама холокауста 1941-45, дјело вајара Флоријана Мићковића. Гробље је ограђено каменим зидом са наглашеним улазом, а са унутрашње стране је плоча са натписом о времену његовог подизања 1936. године. Јеврејско гробље у Мостару проглашено је националним спомеником БиХ 2004. године.

[1] Jevrejski almanah 4 1928/29, Beograd, (1929)

 

שם המבנה

בית הכנסת במוסטר

 

מיקום

Mostar

 

וֹדָאָה

יהודה

 

תאור

ראשוני היהודים המוזכרים במוסטר הם היהודים הספרדיים דניאל רודריגז ומושו כהן בשנת 1570. רודריגז (רודריגו) היה סוחר שסחר עם האמפריה האוטומנית, עם דוברווניק וונציה.
יהודים אשכנזים היגרו, כמו ברוב האזורים האחרים, לאחר הכיבוש האוסטרו-הונגרית במאה התשע עשרה, כאשר יחד עם היהודים הספרדים הם הקימו קהילת וידוי יהודית בית הכנסת ממוקם ברחוב של היום וקיים מאז שנת 1889, כאשר אסם הוסב למטרות בגלל המרחב המצומצם של יהודי מוסטר לצרכים דתיים, הוחלט לבנות בית כנסת-כנסת חדש, והוא נבנה בשנת 1904. הוועדה לבנייה בקשה סיוע מן הממשלה המחוזית וזכתה לתרומות משמעותיות לבניית בית הכנסת. בית הכנסת נבנה ברוח של ההיסטוריציזם שהוקם בכפר ברנקווץ ,
בית הכנסת בצורה מרובעת עם צורת קונכיה בצד המזרחי עם גרם מדרגות רחב המוביל לכניסה הראשית במערב מכוסה בגג משופע.
החזית צופתה באופן שטוח עם חלונות קמורים וכניסה ראשית בצורת משולש שהיה במקור חצי סהר.
החזית היתה מקושטת באופן צנוע עם אבנים אובולוסיטים אומנותייים המונחים בזווית. באותו אופן גם קושט מעל לשער הכניסה.
החזית מסתיימת עם כתר כרכוב יצוק. הפריזה בחזית המערבית מקושט באופן עשיר.

במקור לחלונות היו משקופים ואדני החלון היו מונחים על קונסולות, כאשר משקוף הדלת היו בעיצוב פיליסטור.
בחזית המערבית העליונה של הבניין היה כיתוב בעברית בסגנון של ספר תפילה פתוח.
הפנים כולל שלושה אגפים, ההיכל, אגף המרכזי והפסיס בצורת משומן מעוצב בצורה קשת מודגשת, מוגבה מהקרקע, ללא תקרה המאפשרת צפייה בתקרה המרכזית.
לאורך צד קירות היו גלריות עץ נתמכות על ידי עמודי פלדה, שהיו נגישים עם מדרגות הממוקמות באולם הכניסה.
בצד המערבי היה בחצר שבו בחג היהודי של סוכות הוקמה סוכה מזרדים ועלים, בלי גג, אשר מסמל את הארעיות של החיים.

במהלך מלחמת העולם השנייה הבניין נפגע, ובשנת 1952 הקהילה היהודית במוסטר תרמה את בית הכנסת לעירייה אשר הותאם לצרכים של תיאטרון ילדים כאשר הפנים של המבנה שונתה לחלוטין ושתי כנפיים נוספו.
במהלך המלחמה 1992-1995, במהלך הריסת הכנסייה האורתודוקסית, הבניין נפגע ובהמשך הגג נשרף. הבניין שופץ ב 1996, והוא יועד כמונומנט לאומי בשנת 2003.

בנוסף לבית הכנסת במוסטר, יש בית קברות יהודי הממוקם בסוטינה שנוסד בסוף המאה התשע עשרה, החלקה שהיתה בבעלות הקהילה היהודית במוסטר מאז 1890, עם המצבות של צורות שונות שאינן מקושטות, למעט גבולות בצד הקדמי כי למסגר הכתובות. בתוך בית הקברות, יש שלט זיכרון ליהודי מוסטר, קורבנות של השואה 1941-1945, העבודה של הפסל פלוריא מיצקוביץ. בית הקברות מוקף חומת אבן עם שער הכניסה עם חריטה בחלק הפנימי עם תאריך ההקמה בשנת 1936.
בית הקברות היהודי מוסטר יועדה כמונומנט לאומי ב 2004.

 

Building name

SYNAGOGUE IN MOSTAR

Location

Mostar

Confession

Jewish

Description

The first Jews, Sephardim Daniel Rodriguez and Mošo Koen were mentioned in Mostar in 1570. Rodriguez (Rodrigo) was a merchant who had trade relations with the Ottoman Empire, Dubrovnik and Venice. Ashkenazi Jews immigrated, as in most other regions, after the Austro-Hungarian occupation in the late nineteenth century, when along with the Sephardi Jews they founded Jewish confessional municipality. In Mostar, a synagogue, located in today’s Braće Šarića Street, existed in 1889, when the barn was renovated for religious purposes. Because of the cramped space and the growing needs of Mostar’s Jews, the decision was made to build a new synagogue-temple, and it was built in 1904. The Committee for the construction asked for assistance from the Provincial Government, and significant funds were raised from the donation. The building, built in the spirit of historicism, was erected in the village Brankovac. The synagogue is rectangular, with basilica base and the conch on the eastern side and a wide staircase which led to the main entrance in the west, covered with a gabled roof. The facades were plastered flat, with arched window openings and rectangular main entrance, above which was originally a lunette. Facades were modestly decorated, with pronounced angular pilasters with stone obelisk heads on the western facade. The same obelisk is also used at the top of the west pediment. Facades are finished with a moulded crown cornice, richly decorated on the western facade where the arcade frieze is. Originally, the windows had frames and window sills were resting on consoles, while the door frames were in the form of pilasters with bases and capitals. On the pediment of the west wall was an inscription in Hebrew language in the form of an open holy book. Interior consisted of three parts: the hall, the central area, and the apse, which was accentuated with an arch and lifted from the ground level, with no ceiling, that is, with the roof structure visible in the interior. Along the side walls were wooden galleries supported by steel columns, which were accessed by staircases located in the entrance hall. On the western side was the courtyard where on the Jewish holiday of Jonkipur huts of brushwood and leaves were made, without a roof, which symbolizes the transience of life.
During World War II the building was damaged, and in 1952 the Mostar Jewish Community donated the synagogue to the city which has been adapted to the needs of the Children’s Theatre when the interior of the building was completely changed and two wings were added. During the 1992-1995 war, during the demolition of the Orthodox church, the building was damaged and later the roof was burnt down. The building was renovated in 1996, and it was designated as a national monument in 2003.
In addition to the synagogue in Mostar, there is a Jewish cemetery located at Sutina, founded at the end of the nineteenth century, on the plot which had been owned by the Mostar Jewish municipality since 1890, with the tombstones of different shapes undecorated, except for borders on the front side that frame the inscriptions. Inside the cemetery, there is a memorial to the Jews of Mostar, the victims of the Holocaust 1941-45, the work of sculptor Florian Mićković. The cemetery is surrounded by a stone wall with a prominent entrance gate and on the inside is the inscription of the time when it was erected in 1936. Jewish cemetery in Mostar was designated as a national monument in 2004.